Nagrody Nobla 2024 - komentarze naukowców z UAM

Pokojowa Nagroda Nobla:

Pokojową Nagrodę Nobla otrzymała japońska organizacja Nihon Hidankyo domagająca się likwidacji broni jądrowej. Dr Jacek Raubo z Wydziału Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM, zauważa, że broń nuklearna odgrywa w ostatnim czasie dużą rolę:

Przede wszystkim, w XXI wieku na nowo odkrywamy, czym jest broń masowego rażenia. Chodzi nie tylko o kwestie broni jądrowej, ale również o broń chemiczną i potencjalnie biologiczną. To pokazuje, że budujemy pewien przekaz dotyczący zarówno zbrojeń jądrowych, jak i – z drugiej strony – rozbrojenia. Niewątpliwie zatoczyliśmy pełne koło i wracamy do pewnych narracji zimnowojennych.

Czy to jest pozytywne? Na pewno świadczy o jednej rzeczy – że świat staje się coraz bardziej niestabilny. Broń jądrowa jest bowiem tą ostateczną bronią, która miała gwarantować, i w pewnym sensie podczas zimnej wojny zagwarantowała, pewne ramy stabilności w relacjach między Związkiem Sowieckim a Stanami Zjednoczonymi, czyli między Wschodem a Zachodem. Dzisiaj sytuacja jest jednak o wiele bardziej dynamiczna, między innymi dlatego, że bronią jądrową dysponują państwa, które w jakimś stopniu są niestabilne – mam na myśli na przykład Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną, czyli Koreę Północną.

Widzimy też tak zwane „państwa progowe”. Niewątpliwie jednym z takich państw progowych, które może przekroczyć próg posiadania broni jądrowej, jest Iran, co na pewno mogłoby wywrócić sytuację na Bliskim Wschodzie. Właśnie dlatego ten temat wraca. Jak widać po Pokojowej Nagrodzie Nobla, obawiamy się, w którym kierunku pójdzie rozwój systemów jądrowych, ich modernizacja, a także zarządzanie tym zasobem.

Cały czas dyskutujemy, na przykład, o przeżywalności systemów wojskowych, a za tym idzie wsparcie tych systemów przez technologie autonomiczne. Oczywiście wszystkie państwa, które dysponują bronią jądrową, deklarują, że nie będą włączać w to sztucznej inteligencji. Jednak w przeszłości słyszeliśmy już wiele takich zapowiedzi, co pokazuje, że problem jest poważny.

Literacką Nagrodę Nobla dostała Han Kang, koreańska pisarka. Głównie twórczyni prozy, ale również poetka, znana, bo kiedyś wyróżniona nagrodą Bookera, a także nieźle znana w Polsce – dzięki przekładom paru powieści - wyjaśnia prof. Piotr Śliwiński z Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM. I dodaje: Warto zauważyć, że nie jest niespodzianką, iż tegoroczny Nobel trafił się literaturze koreańskiej. Zanosiło się na to. Od kilku lat wśród faworytów wymieniano nazwisko znakomitego poety, Ko Una, również przełożonego na polski. Miałem okazję podziwiać, jak czytał swoje wiersze w krakowskim kościele św. Katarzyny. Magiczna lektura, wspaniałe utwory.

Han Kang jest inna – cichsza, dyskretniejsza, lokująca się raczej w kulisie niż na środku sceny. Jak na Noblistkę stosunkowo młoda (rocznik 1970), w pełni sił artystycznych. To, co napisała – m.in. "Nie mówię żegnaj", "Wegetarianka" (najsłynniejsza), "Biała elegia" (związana miejscem powstania i akcji z Warszawą) czy "Nadchodzi chłopiec" – jest bardzo dobre. Kang ma wyczucie paradoksu, jak w "Wegetariance", po mistrzowsku oddaje smutek, jak w "Elegii", jest poetycka i społecznie czujna zarazem. Czy jest najlepsza na świecie? Dziecinne pytanie, gdyż Nagrody Nobla nie dostają pisarze najlepsi, to oczywiste. Jednak ci, którzy ją dostają przez chwilę są za takich uważani. Bo to tylko i aż Nobel.

Tegoroczną Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii przyznano (ponownie!) w obszarze biologii strukturalnej, na pograniczu chemii i biologii, za rozwój metod z zastosowaniem sztucznej inteligencji (AI) do przewidywania i projektowania struktury białek - komentuje prof. Mariusz Jaskólski z Wydział Chemii UAM.

Białka to kluczowe biomolekuły życia, zakodowane w naszych genach, a zbudowane z setek połączonych łańcuchowo cegiełek, zwanych aminokwasami, których jest 20 do wyboru. Odpowiadają za niemal wszystkie procesy życiowe: umożliwiają reakcje biochemiczne (enzymy), są budulcem komórek i tkanek, transportują inne biomolekuły, przenoszą sygnały, odpowiadają za oddychanie, zarządzanie energią i ruch, syntetyzują materiał genetyczny (DNA i RNA), etc.

Dla zrozumienia funkcjonowania białek konieczne jest poznanie ich struktury przestrzennej, która jest uwarunkowana ich sekwencją, tj. kolejnością aminokwasów. Do niedawna było to możliwe tylko na żmudnej drodze eksperymentalnej, głównie metodami krystalografii. Przełom przyszedł, gdy udało się zaprząc do tego AI, z wykorzystaniem zasobów wiedzy zgromadzonych przez eksperymenty.

Połowę Nagrody odbiorą profesorowie Demis Hassabis i John Jumper z laboratorium DeepMind firmy Google. Stworzyli oni program AlphaFold2, który w krótkim czasie przewidział strukturę ponad 200 mln znanych obecnie białek, przyspieszając znakomicie takie zastosowania jak projektowanie leków, czy nawet wspieranie dalszych poszukiwań eksperymentalnych.

Drugą połowę Nagrody dostaje profesor David Baker z Uniw. Waszyngtona (Seattle, USA) za komputerowe projektowanie sekwencji nowych białek o zadanej strukturze i funkcji. Cel naukowy był tu więc niejako „odwrotny”. Bakerowi udało się stworzyć „przyprawiające o zawrót głowy” (słowa Komitetu Noblowskiego) białka o zadanej funkcji, np. enzymy, nośniki innych molekuł, etc.

Jesteśmy dumni, że wspólnie z prof. Bakerem odkryliśmy strukturę ważnego enzymu retrowirusa, stosując jego naukową grę komputerową FoldIt - podsumowuje prof. Jaskólski.

Nagroda Nobla w dziedzinie fizyki:

Czy sztuczna inteligencja może zdobyć Nobla z fizyki? Komitet Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk ogłosił laureatów Nagrody Nobla 2024 z fizyki, a są nimi John J. Hopfield i Geoffrey E. Hinton za „fundamentalne odkrycia umożliwiające uczenie maszynowe przy wykorzystaniu sztucznych sieci neuronowych”.

Prof. Filip Graliński z Wydziału Matematyki i Informatyki UAM podkreśla:

Jest to zaskakująca decyzja komitetu noblowskiego, dla niektórych pewnie kontrowersyjna, ale nie dlatego, że dwaj naukowcy Hopfield i Hinton nie zasługują na to wyróżnienie ze względu na wybitne osiągnięcia. Badania tych naukowców zapoczątkowały drogę, na końcu której mamy takie technologie jak modele języka np. Chat GPT czy modele generujące obrazy lub wideo.

Kontrowersje wynikają głównie z faktu, że to nagroda z fizyki, a obaj laureaci pracują w obszarze informatyki i sztucznej inteligencji. Jednak, jak dodaje prof. Graliński:

Jest wiele ciekawych analogii pomiędzy fizyką a sztuczną inteligencją, jak choćby pojęcie entropii – w fizyce oznacza bałagan, a w teorii informacji mierzy, ile wiemy i ile nie wiemy.