SWPW w Płocku w trosce o zdrowie sportowców
Badania lekarskie najczęściej kojarzone są ze stanem choroby. Ich przeprowadzenie ma służyć postawieniu diagnozy i wdrożeniu właściwego leczenie. Czy tylko w czasie choroby powinniśmy poddawać się badaniom lekarskim?
Czy sportowiec uprawiający sport wyczynowo lub amatorsko, często uznawany za okaz zdrowia też powinien kontrolować swoje zdrowie?
Bardzo często słyszymy, że aby uprawiać sport trzeba być zdrowym. Współczesna medycyna sportowa jest rozumiana szeroko, jako medycyna aktywności ruchowej. Zajmuje się nie tylko sportowcem wyczynowym, ale także każdym aktywnym fizycznie, od wczesnego dzieciństwa do późnej starości człowiekiem, zarówno w zdrowiu jak i chorobie. Podstawowym celem tak rozumianej medycyny sportowej powinna być przede wszystkim profilaktyka. W praktyce działalność profilaktyczna przejawia się we wstępnych badaniach lekarskich, orzekają o zdolności badanego do podjęcia aktywności ruchowej oraz systematycznej kontroli jej wpływu na stan jego zdrowia.
Wiadomo, że zarówno brak ruchu jak i jego nadmiar prowadzą do patologii. Aktywność w okresie dzieciństwa odgrywa ogromną rolę. Przede wszystkim stymuluje i wspomaga rozwój psychofizyczny i społeczny dziecka. Ma ogromną rolę w adaptacji bodźców i zmian środowiska oraz kompensacji nadmiernego unieruchomienia wynikającego z szkolnego trybu życia (tryb siedzący podczas nauki w szkolnej ławce, praca przy biurku itp.). Aktywność fizyczna chroni dzieci i młodzież przed wieloma zaburzeniami, m.in.: wadami postawy, otyłością, cukrzycą i innymi.Ruch wprowadzany początkowo w formie gier i zabawy – z czasem może zmienić się w regularnie uprawiany sport. Z chwilą, gdy młody zawodnik rozpocznie przygodę z profesjonalnym sportem nadmierna aktywność ruchowa, uczestnictwo w zawodach i ciągłe treningi mogą mieć negatywny wpływ na jego organizm. Narażony jest on na przeciążenia fizyczne i psychiczne, ale przede wszystkim na mikrourazy i urazy sportowe. Aby uniknąć narażania dziecka na niepotrzebny stres i nieprzyjemne zdarzenia należy profesjonalnie podejść do tematu kwalifikacji do sportu.
Obecnie dzieci wcześniej rozpoczynają profesjonalne trenowanie sportu. Presja ze strony środowiska do osiągania coraz lepszych wyników oraz samozaparcie i upór sprawiają, że dzieci powinny być szczególnie uważnie kwalifikowane do sportu. Warto by trenerzy i rodzice uwzględniali w procesie kwalifikacji do uprawiania sportu opinię lekarza medycyny sportowej a nie ulegali trendom mody czy też popularności danej dyscypliny sportowej wynikającej chociażby z sukcesów zawodników lokalnego klubu, kadry narodowej czy też innych gwiazd sportu. Jeśli chcemy, by dziecko rozwijało się prawidłowo i osiągało dobre wyniki w sporcie powinno być pod opieką lekarza medycyny sportowej. Jest on wykwalifikowanym specjalistą, który orzeknie o zdolności dziecka do uprawiania różnych form aktywności fizycznej, przeprowadzi diagnozę, leczenie i fizjoterapię w przypadku zaburzeń i chorób, które wynikają z uprawiania sportów wyczynowych, a także przeprowadzi badanie zdolności wysiłkowej.
Lekarz, który ma uprawnienia do kwalifikacji może podejmować decyzję o przypisaniu dziecka do danej dziedziny tylko i wyłącznie na podstawie wykonanych badań i obowiązujących przepisów. Zawodnik uczestniczący we współzawodnictwie sportowym organizowanym przez polski związeksportowy, podlega ogólnym badaniom lekarskim oraz badaniom specjalistycznymi diagnostycznym w zakresie niezbędnym do wydania orzeczenia lekarskiego o stanie zdrowiaumożliwiającym bezpieczne uczestnictwo we współzawodnictwie sportowym [1].
Badania, przeprowadza lekarz specjalista w dziedzinie medycyny sportowej, a w odniesieniu do niepełnosprawnych badania te może także przeprowadzić lekarz specjalista w dziedzinie rehabilitacji medycznej. W przypadku braku lekarza specjalisty w dziedzinie medycyny sportowej badania, przeprowadza lekarz posiadający certyfikat nadany przez Polskie Towarzystwo Medycyny Sportowej. Skierowanie na badania wstępne wydaje lekarz podstawowej opieki zdrowotnej.
Orzeczenie lekarskie o zdolności do uprawiania danego sportu wydaje się po przeprowadzeniu:
- wstępnych badań lekarskich dzieci i młodzieży do ukończenia 21 roku życia, ubiegających się o wydanie tego orzeczenia;
- okresowych badań lekarskich dzieci i młodzieży do ukończenia 21 roku życia, uprawiających dany sport oraz zawodników pomiędzy 21 a 23 rokiem życia;
- kontrolnych badań lekarskich dzieci i młodzieży do ukończenia 21 roku życia, uprawiających dany sport oraz zawodników pomiędzy 21 a 23 rokiem życia, którzy podczas uprawiania danego sportu doznali urazów, w tym urazu głowy, zmian przeciążeniowych, utraty przytomności, porażki przez nokaut lub, gdy przebyta inna choroba uniemożliwia uczestniczenie w zajęciach sportowych lub zawodach sportowych [2].
W większości dyscyplin sportowych wstępne badania lekarskie obejmują pomiary antropometryczne, ogólne badanie lekarskie, badanie ortopedyczne, próbę wysiłkową, przegląd stomatologiczny, badanie elektrokardiograficzne, badanie ogólne moczu z oceną mikroskopową osadu, odczyn opadania krwinek czerwonych, morfologię krwi obwodowej z wzorem odsetkowym, konsultację laryngologiczną, konsultację okulistyczną. Podsumowaniem badań wstępnych jest analiza wyników i wydanie na stosownym zaświadczeniu lekarskim orzeczenia (rozpoznania) o dopuszczeniu do uprawiania sportu, czyli udziału w treningach i zawodach.
Orzeczenia powinny być wystawiane przez upoważnionych lekarzy na jednorazowych drukach „Zaświadczenie lekarskie” lub ewentualnie wpisane do książeczki zdrowia sportowca, zintegrowanej z licencją, wydanej przez Polski Związek Sportowy.
Okresowe badania lekarskie obejmują badania przeprowadzane:
- co 6 miesięcy (ogólne badanie lekarskie, badanie ortopedyczne oraz pomiary antropometryczne
- co roku test wysiłkowy, przegląd stomatologiczny, badanie elektrokardiograficzne, badanie ogólne moczu z oceną mikroskopową osadu, odczyn opadania krwinek czerwonych oraz morfologia krwi obwodowej z wzorem odsetkowym.
- co dwa lata konsultacja laryngologiczna i konsultacja okulistyczna.
W przypadku osób uprawiających boks, kick-boxing, dalekowschodnie sporty i sztuki walki dodatkowo przeprowadza się, przed dopuszczeniem do udziału w treningach i zajęciach specjalistycznych oraz powtarza co dwa lata, konsultację neurologiczną i badanie elektroencefalograficzne. Z kolei przed dopuszczeniem do udziału w treningach i zajęciach specjalistycznych osób uprawiających płetwonurkowanie oraz sporty motorowe wykonuje się dodatkowo oznaczenie stężenia glukozy w surowicy krwi i powtarza co roku [2]. Badania okresowe muszą być koniecznie wykonywane systematycznie, bo tylko wtedy można monitorować wpływ obciążeń treningowych na organizm zawodnika i zauważyć dotychczas nieme wady lub pojawiające się przeciążenia organizmu. Badania z zakresu medycyny sportowej są bezpłatne jedynie wtedy, gdy uprawniony lekarz posiada stosowną umowę z NFZ [3].
Szczegółowe wytyczne dotyczące badań lekarskich dla dzieci i młodzieży przedstawione zostały w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 14 kwietnia 2011 r. w sprawie trybu orzekania o zdolności do uprawiania danego sportu przez dzieci i młodzież do ukończenia 21 roku życia oraz przez zawodników pomiędzy 21 a 23 rokiem życia oraz dla zawodników Kadry Narodowej wRozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 14 kwietnia 2011 r. w sprawie zakresu i sposobu realizowania opieki medycznej nad zawodnikami zakwalifikowanymi do kadry narodowej w sportach olimpijskich i paraolimpijskich.
Oprócz badań określonych przez Rozporządzenia Ministra Zdrowia współczesna medycyna sportowa dysponuje wieloma innymi metodami oceny zdrowia sportowca prowadzonymi m.in. przez fizjoterapeutów, pozwalającymi działać profilaktycznie. Jednym z nich jest ocena FMS (Functional Movement Screen), który stanowi doskonałe uzupełnienie oceny wzorców ruchowych. Narzędzie to jest systemem oceniającym fundamentalne wzorce ruchowe, które leżą u podnóża naszej każdej aktywności ruchowej, czy jest to sport rekreacyjny czy też wysiłek fizyczny na najwyższym poziomie intensywności. Ocena fundamentalnych wzorców ruchowych pozwala zidentyfikować asymetrie i ograniczenia w układzie ruchu sportowca oraz zaplanować działania korekcyjne. Zaburzenie tych podstawowych wzorców wpływa niekorzystnie na ekonomię ruchu, podwyższa ryzyko odniesienia urazu lub przeciążenia, zmienia odczucia proprioceptywne [5].
Zaletą wynikającą z stosowania oceny FMS i ćwiczeń korygujących w oparciu o koncepcję FMS są: poprawa stanu funkcjonalnego i wyniku sportowego, obniżenie ryzyka urazu/przeciążenia, identyfikacja słabych ogniw łańcucha kinematycznego, asymetrii, indywidualizacja ćwiczeń korygujących dostosowanych do indywidualnej oceny sportowej, rozróżnienie planowania treningu na poprawę jakości ruchu i kształtowanie zdolności motorycznych na indywidualne potrzeby sportowca, identyfikacja przyczyn i czynników urazów mająca na celu profilaktykę urazów bezkontaktowych i przeciążeniowych.
Ocena Functional Movement Screen daje również możliwość poprowadzenia właściwego treningu funkcjonalnego nie będącego treningiem specjalistycznym dla konkretnej dyscypliny, a raczej dla kształtowania fundamentalnych wzorców ruchowych, które leżą u podstawy motoryczności człowieka i są niezbędnym etapem prawidłowego rozwoju motorycznego zawodnika [5].
Wszystkie osoby mające wpływ na zdrowie sportowca (cały sztab szkoleniowy, rodzice, sami sportowcy) muszą zrozumieć, że najważniejsza nie jest pieczątka na dokumencie, jakim jest przysłowiowa „karta zdrowia”, a istotnym jest prawidłowo przeprowadzone badanie sportowo-lekarskie przez uprawnionego lekarza i potwierdzona zaświadczeniem lekarskim zdolność do uprawiania konkretnej aktywności fizycznej. Zdaję sobie sprawę, że bariera do wykonywania badań są ograniczenia wynika z małej puli środków finansowych przeznaczonych przez NFZ na wykonywanie badań. Jestem przekonana jednak, że coraz bardziej świadome społeczeństwo skorzysta z dobrodziejstwa systematycznych, bezpłatnych lub ewentualnie odpłatnych, ale zgodnych z zaleceniami badań w zakresie medycyny sportowej.
Należy pamiętać, że w zajęciach wychowania fizycznego bierze się udział po to, aby być zdrowym, natomiast sport wyczynowy powinny uprawiać jedynie zdrowi osobnicy zatem niezbędna jest stała kontrola lekarza posiadającego uprawnienia do orzekania o zdrowiu sportowca. Sport to zdrowie, jednak pamiętajmy, że niewłaściwie aplikowane bodźce ruchowe, zbyt wczesna specjalizacja mogą prowadzić do pogłębiania wad rozwojowych, przeciążenia organizmu czy też całkowicie zniechęcić do uprawiania sportu. Dlatego wchodząc w przygodę ze sportem warto zasięgnąć rad specjalisty medycyny sportowej i powierzyć zdrowie dziecka w dobre ręce.
Piśmiennictwo:
1) Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 14 kwietnia 2011 r. w sprawie kwalifikacji lekarzy uprawnionych do wydawania zawodnikom orzeczeń lekarskich o stanie zdrowia oraz zakresu wymaganych badań lekarskich niezbędnych do uzyskania orzeczenia lekarskiego.
5) Grey Cook (2010) Functional Movement Systems-Screening, Assessment, Corrective Strategies.
Autorka: dr Daria Domosławska, specjalista fizjoterapii, Wydział Wychowania Fizycznego SWPW w Płocku
