Co może determinować ludzkie postępowanie – pytania jawne na maturę

Pytania jawne - opracowanie

Co może determinować ludzkie postępowanie? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Człowiek od wieków próbuje zrozumieć, co kieruje jego decyzjami i działaniami. Determinanty ludzkiego postępowania bywają różnorodne – mogą mieć źródło w czynnikach zewnętrznych, takich jak presja społeczna, warunki ekonomiczne czy normy prawne, ale również w wewnętrznych uwarunkowaniach psychologicznych i moralnych, takich jak ambicje, poczucie winy, sumienie czy osobiste przekonania. Literatura od wieków bada te mechanizmy, ukazując złożoność ludzkiej natury oraz konsekwencje podejmowanych wyborów. Szczególnie wyraziście zagadnienie to ukazał Fiodor Dostojewski w powieści „Zbrodnia i kara”, w której losy bohaterów stają się studium wewnętrznych i zewnętrznych determinant postępowania człowieka.

W „Zbrodni i karze” głównym bohaterem jest Rodion Raskolnikow, student prawa, który podejmuje dramatyczną decyzję o zamordowaniu starej lichwiarki. Jego postępowanie jest determinowane przez kilka czynników jednocześnie. Pierwszym z nich jest skrajna bieda, w jakiej znajduje się rodzina Raskolnikowa oraz jego własna sytuacja materialna. Brak pieniędzy i poczucie zagrożenia egzystencjalnego wywołują u niego poczucie bezradności, które miesza się z frustracją i gniewem wobec nierówności społecznych. Drugim czynnikiem jest intelektualna pycha bohatera – jego przekonanie, że należy do jednostek „wyjątkowych”, które mają prawo działać ponad moralnymi normami. Tworzy on teorię „ludzi nadzwyczajnych”, którzy mogą przekraczać prawo i moralność, jeśli służy to wyższemu celowi. To intelektualne usprawiedliwienie morderstwa pokazuje, że ludzkie postępowanie często wynika z połączenia sytuacji materialnej i ideologicznych przekonań.

Determinanty psychologiczne odgrywają równie istotną rolę. Po dokonaniu zbrodni Raskolnikow doświadcza silnego konfliktu wewnętrznego – poczucia winy, strachu, a także poczucia izolacji i wyobcowania. Jego postępowanie jest w tym momencie kształtowane przez emocje i psychikę, a nie przez logiczne rozumowanie. Dostojewski ukazuje w ten sposób, że człowiek nie może całkowicie oderwać swojego działania od sumienia i wewnętrznych wartości, nawet gdy próbuje racjonalizować swoje czyny. Raskolnikow powoli uświadamia sobie, że prawdziwe dobro nie może być budowane kosztem krzywdy innych.

Na losy bohatera wpływ mają także relacje z innymi ludźmi. Sonia Marmieładowa staje się moralnym przewodnikiem Raskolnikowa, jej empatia, poświęcenie i wiara w moralną odnowę człowieka stają się bodźcem, który prowadzi go ku przyznaniu się do winy. Determinacja Soni i jej postawa pokazują, że ludzkie decyzje mogą być silnie kształtowane przez przykład innych oraz przez więzi społeczne i emocjonalne. Z kolei wpływ społeczny i ekonomiczny widać także w decyzjach Duni, siostry Raskolnikowa, która decyduje się na małżeństwo z Łużynem w imię bezpieczeństwa finansowego i wsparcia dla rodziny.

Co może determinować ludzkie postępowanie – konteksty literackie

W literaturze motyw determinacji postępowania człowieka pojawia się również w innych kontekstach. W „Makbecie”Williama Szekspira bohater działa pod wpływem żądzy władzy, ambicji oraz manipulacji osób trzecich – w tym przypadku żony Lady Makbet. Jego działania pokazują, że ambicje i wpływ innych ludzi mogą prowadzić do dramatycznych wyborów, nawet jeśli konflikt moralny pozostaje wyraźny.

Z kolei w „Ludziach bezdomnych” Stefana Żeromskiego determinantą działań Tomasza Judyma jest poczucie odpowiedzialności moralnej i społecznej wobec najuboższych. Judym rezygnuje z osobistego szczęścia i miłości, aby poświęcić życie pracy na rzecz chorych i potrzebujących, co pokazuje, że obowiązek etyczny i współczucie mogą silnie wpływać na wybory człowieka, nawet jeśli wiążą się one z cierpieniem i samotnością.

Na podstawie „Antygony” Sofoklesa można stwierdzić, że ludzkie postępowanie może być determinowane przez wartości moralne i obowiązki wobec rodziny oraz wyższe prawa etyczne. Antygona decyduje się poświęcić własne życie, aby pochować brata zgodnie z nakazem sumienia i praw boskich, pokazując, że człowiek kieruje się czasem wewnętrznym imperatywem, nawet wbrew władzy i zagrożeniu życia.

Podsumowując, analiza „Zbrodni i kary” oraz innych utworów literackich jednoznacznie pokazuje, że ludzkie postępowanie jest wynikiem współdziałania wielu determinant – zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych. Czynniki materialne, społeczne i ekonomiczne łączą się z przekonaniami, emocjami, sumieniem oraz wpływem innych osób, kształtując decyzje jednostki.

Literatura ukazuje, że człowiek rzadko działa w pełni racjonalnie – jego wybory są często wynikiem konfliktu między rozumem a uczuciami, między egoizmem a moralnym obowiązkiem. Jednocześnie pisarze, od Dostojewskiego po Sofoklesa czy Żeromskiego, podkreślają, że prawdziwe postępowanie etyczne wymaga świadomości konsekwencji własnych działań oraz gotowości do poświęceń w imię wartości wyższych lub dobra innych ludzi. W ten sposób literatura staje się nie tylko refleksją nad mechanizmami decyzji, lecz także przewodnikiem po złożonym świecie moralnych wyborów człowieka.

***

Więcej treści maturalnych – Matura od A do Z

Zobacz też Niezbędnik maturzysty

Poznaj dokładnie różne Typy studiów oferowane na polskich uczelniach.

Wybierz najlepszy dla siebie Kierunek studiów oraz uczelnię, która ma go w ofercie.

Miasta akademickie oferują szeroki wachlarz form kształcenia na studiach stacjonarnych, niestacjonarnych, on-line, hybrydowych.

Nasza Wyszukiwarka uczelni, kierunków, typów studiów ułatwi podjęcie decyzji kandydatowi na studia.

Może już teraz planujesz Studia podyplomowe? Wybór programów ze wszystkich dziedzin jest imponujący.