Człowiek wobec presji otoczenia – pytania jawne na maturę

Pytania jawne - opracowanie

Człowiek wobec presji otoczenia. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Człowiek wobec presji otoczenia to jeden z kluczowych problemów literatury XX wieku, szczególnie tej, która podejmuje refleksję nad kryzysem jednostki w nowoczesnym świecie. Presja społeczna, kulturowa i obyczajowa wpływa na sposób myślenia, zachowania oraz tożsamość człowieka, często prowadząc do utraty autentyczności. Wybitnym utworem ukazującym ten problem jest „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza – powieść, w której presja otoczenia przybiera formę groteskową, ale niesie głęboki sens filozoficzny. Autor pokazuje, że człowiek nieustannie podlega cudzym oczekiwaniom i zostaje wtłoczony w narzucone role społeczne.

Głównym bohaterem „Ferdydurke” jest Józio Kowalski – trzydziestoletni mężczyzna, który zostaje wbrew swojej woli „upupiony”, czyli cofnięty do roli ucznia gimnazjum. Już sam ten zabieg fabularny ukazuje brutalność presji otoczenia: jednostka traci prawo do samostanowienia, a jej tożsamość zostaje zdeformowana przez cudze decyzje. Szkoła symbolizuje instytucję opresyjną, w której nauczyciele i system edukacji narzucają młodym ludziom gotowe poglądy, pogardzając samodzielnym myśleniem. Presja polega tu na wymuszaniu określonych postaw i emocji, a nie na rzeczywistym wychowaniu.

Szczególnie wyraźnie presja środowiska ujawnia się w scenach lekcji języka polskiego prowadzonych przez profesora Bladaczkę. Nauczyciel wymaga od uczniów bezkrytycznego zachwytu nad twórczością Słowackiego, powtarzania hasła „Słowacki wielkim poetą był” bez refleksji i indywidualnej interpretacji. Każda próba samodzielności spotyka się z potępieniem. Gombrowicz pokazuje, że presja autorytetu i instytucji może prowadzić do intelektualnego zniewolenia oraz mechanicznego odtwarzania cudzych opinii. Jednostka zostaje zmuszona do przyjęcia „gęby”, czyli społecznej maski, która nie ma nic wspólnego z jej prawdziwym „ja”.

Kolejnym przykładem presji otoczenia jest środowisko nowoczesnej rodziny Młodziaków. Rodzice Zuty deklarują postępowość, swobodę obyczajową i wolność młodzieży, jednak w rzeczywistości ich zachowanie jest sztuczne i przesadne. Narzucają córce model „nowoczesnej dziewczyny”, oczekując od niej określonych zachowań i reakcji. Presja ta jest szczególnie podstępna, ponieważ ukrywa się pod pozorem wolności. Gombrowicz pokazuje, że nawet bunt i nowoczesność mogą stać się kolejną formą zniewolenia, jeśli są narzucone z zewnątrz.

W „Ferdydurke” presja otoczenia widoczna jest również w relacjach międzyludzkich, które opierają się na dominacji i podporządkowaniu. Pojęcia „gęby” i „pupy” obrazują mechanizmy społecznego nacisku – człowiek zostaje sprowadzony do roli dziecka, ucznia, buntownika lub intelektualisty, niezależnie od własnej woli. Próby ucieczki od form kończą się niepowodzeniem, ponieważ każda relacja społeczna rodzi nową presję. Gombrowicz podkreśla, że człowiek nie jest w stanie całkowicie uwolnić się od wpływu innych.

Groteskowa forma powieści wzmacnia przekaz o presji otoczenia. Absurdalne sytuacje, przerysowane postacie i karykaturalne dialogi ukazują prawdę o mechanizmach społecznych w sposób wyrazisty i prowokujący. Śmiech wywoływany przez groteskę ma charakter gorzki – uświadamia czytelnikowi, że presja, której doświadcza bohater, jest zjawiskiem powszechnym i aktualnym.

Człowiek wobec presji otoczenia – konteksty literackie

Jako kontekst literacki warto przywołać „Proces” Franza Kafki. Józef K., podobnie jak Józio, zostaje uwikłany w niezrozumiały system, który narzuca mu role i ogranicza jego wolność. Presja bezosobowych instytucji, biurokracji i norm społecznych prowadzi do poczucia bezsilności i zagubienia jednostki. Zarówno Kafka, jak i Gombrowicz ukazują człowieka osaczonego przez mechanizmy, których nie potrafi kontrolować ani zrozumieć.

W „Roku 1984” George’a Orwella człowiek zostaje ukazany jako jednostka całkowicie podporządkowana presji totalitarnego systemu. Władza sprawowana przez Partię kontroluje nie tylko zachowania obywateli, ale także ich myśli, język i emocje, co prowadzi do stopniowego zaniku indywidualności. Główny bohater, Winston Smith, próbuje zachować niezależność myślenia i własną tożsamość, jednak presja otoczenia – wszechobecna inwigilacja, propaganda i strach – skutecznie tłumi jego bunt. Każda próba sprzeciwu kończy się represjami, które mają złamać psychikę jednostki. Orwell pokazuje, że w świecie totalnej kontroli presja otoczenia prowadzi do całkowitego zniewolenia człowieka i zniszczenia jego wolności wewnętrznej.

Z kolei w „Lalce” Bolesława Prusa człowiek zostaje ukazany jako jednostka uwikłana w zależności społeczne, wynikające z konwenansów, hierarchii klasowych i oczekiwań środowiska. Stanisław Wokulski doświadcza nacisku ze strony arystokracji, która mimo jego majątku nie akceptuje go jako równego sobie. Presja ta wpływa na jego decyzje życiowe, zwłaszcza w sferze uczuć i ambicji, prowadząc do wewnętrznego rozdarcia. Bohater próbuje przekroczyć narzucone granice społeczne, lecz napotyka mur uprzedzeń i obojętności. Prus pokazuje, że presja otoczenia może ograniczać wolność jednostki i prowadzić do poczucia osamotnienia oraz klęski życiowej.

Podsumowując, literatura ukazuje presję otoczenia jako siłę silnie kształtującą ludzką tożsamość, często prowadzącą do zniewolenia, zagubienia i utraty autentyczności. Zarówno w „Ferdydurke”, jak i w utworach Kafki, Orwella czy Prusa jednostka zmaga się z narzuconymi rolami, normami i systemami, wobec których jej bunt okazuje się ograniczony lub nieskuteczny. Twórcy ci pokazują, że presja społeczna może przybierać różne formy – od groteskowych po tragiczne – lecz zawsze stanowi poważne zagrożenie dla wolności człowieka. Literatura staje się dzięki temu ważną refleksją nad kondycją jednostki i jej nieustanną walką o zachowanie własnego „ja”.

***

Więcej treści maturalnych – Matura od A do Z

Zobacz też Niezbędnik maturzysty

Poznaj dokładnie różne Typy studiów oferowane na polskich uczelniach.

Wybierz najlepszy dla siebie Kierunek studiów oraz uczelnię, która ma go w ofercie.

Miasta akademickie oferują szeroki wachlarz form kształcenia na studiach stacjonarnych, niestacjonarnych, on-line, hybrydowych.

Nasza Wyszukiwarka uczelni, kierunków, typów studiów ułatwi podjęcie decyzji kandydatowi na studia.

Może już teraz planujesz Studia podyplomowe? Wybór programów ze wszystkich dziedzin jest imponujący.