Czy człowiek decyduje o własnym losie? – pytania jawne na maturę

Pytania jawne - opracowanie

Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Pytanie o to, czy człowiek jest panem swojego losu, czy też jego życie jest z góry zdeterminowane, towarzyszy ludziom od wieków. W literaturze szczególnie wyraźnie obecne jest w tragedii Williama Szekspira "Makbet", która ukazuje konflikt między wolną wolą a przeznaczeniem. Zastanówmy się, czy choć los może wskazywać człowiekowi pewne możliwości, to ostateczne decyzje zależą od jego działań, wyborów i moralnej postawy. Makbet nie był skazany na zbrodnię – sam wybrał drogę prowadzącą ku zagładzie.

W dramacie kluczową rolę odgrywa przepowiednia trzech wiedźm. To ona staje się pierwszym impulsem do rozwoju tragicznych wydarzeń. Makbet dowiaduje się, że zostanie królem Szkocji, co rodzi w nim ambicję i wewnętrzny konflikt moralny. Jednak sama przepowiednia nie zmusza bohatera do działania. Początkowo Makbet jest wiernym rycerzem i poddanym króla Dunkana, mężem szanowanym i odnoszącym sukcesy na polu bitwy. To proces podejmowania decyzji kierowanych żądzą władzy i podszeptami Lady Makbet czyni z niego tyrana. Bohater ma świadomość konsekwencji swojej zbrodni: przed zabójstwem waha się, rozważa moralną cenę czynu, mówi o "strasznym skoku", którego należy dokonać. Ostatecznie jednak sam wybiera morderstwo, czym przekreśla możliwość niewinnego życia. Szekspir ukazuje więc, że przepowiednia jest jedynie punktem wyjścia, a los ostatecznie kształtuje się w wyniku działań jednostki.

Warto również podkreślić rolę Lady Makbet jako czynnika wpływającego na decyzje Makbeta. To ona rozbudza w nim ambicję, manipuluje jego emocjami, podważa męskość i odwagę, mówiąc, że bez zbrodni jest "bardziej zwierzęciem niż mężczyzną". Jednak mimo jej presji Makbet sam podejmuje decyzję o zabójstwie Dunkana i ponosi za nią odpowiedzialność. W miarę rozwoju wydarzeń to on staje się inicjatorem kolejnych zbrodni, działając już bez udziału żony. Zabójstwa Banka oraz rzeź rodu Makdufa wynikają z jego własnego strachu i paranoi. Bohater zatraca resztki moralności, wierząc, że może samowolnie kształtować rzeczywistość przemocą i terrorem. Ironią losu jest fakt, że działania, które miały zapewnić mu władzę, prowadzą do jego upadku i śmierci. Szekspir pokazuje, że człowiek może próbować uciec od przeznaczenia, ale skutki jego wyborów zawsze powracają.

Czy człowiek decyduje o własnym losie? – konteksty literackie

Kontekst kulturowy i literacki dodatkowo pogłębia refleksję nad tematem. W mitologii greckiej podobny dylemat dotyczy Edypa z tragedii Sofoklesa. Choć przepowiednia głosi, że zabije ojca i poślubi matkę, bohater robi wszystko, aby jej uniknąć, a mimo to nieświadomie wypełnia wyrok losu. W przeciwieństwie jednak do Makbeta, Edyp działa w niewiedzy i niewinności, co podkreśla różnicę między losem narzuconym a losem wybranym.

Innym kontekstem może być powieść Fiodora Dostojewskiego "Zbrodnia i kara", w której Raskolnikow również dokonuje wyboru podyktowanego ambicją i przekonaniem o własnej wyjątkowości. Jego los nie jest wynikiem przeznaczenia, lecz świadomego czynu, prowadzącego do moralnego upadku i ostatecznej przemiany. Losy Raskolnikowa i Makbeta pokazują, że człowiek nie jest bierną marionetką losu, lecz jego działania mają realny wpływ na przyszłość.

W „Procesie” Franza Kafki kwestia decydowania o własnym losie ukazana jest w sposób szczególnie pesymistyczny. Bohater powieści, Józef K., pewnego dnia zostaje aresztowany bez wyjaśnienia winy, nie zna oskarżenia ani zasad postępowania, któremu zostaje poddany. W świecie przedstawionym przez Kafkę człowiek nie ma realnego wpływu na bieg wydarzeń, a poczucie bezsilności i osaczenia jest wszechobecne. Biurokracja staje się metaforą losu, który istnieje ponad jednostką i działa według reguł, których nie sposób poznać ani zmienić. Ostatecznie Józef K. ginie, wciąż nie wiedząc, o co został oskarżony i dlaczego musiał ponieść karę. Jego śmierć jest dowodem na to, że w tym świecie wolna wola człowieka jest złudzeniem – jednostka nie kieruje własnym życiem, lecz jest trybikiem w ogromnym, niepojętym mechanizmie.

Podsumowując, tragedia Makbeta ukazuje, że los może człowiekowi coś zapowiedzieć lub otworzyć przed nim pewne możliwości, ale to jednostka poprzez swoje decyzje określa kierunek własnego życia. Makbet miał wybór – mógł pozostać lojalnym rycerzem, lecz uległ pokusie władzy, a jego czyny doprowadziły go do zguby. Można więc stwierdzić, że odpowiedzialność za los spoczywa przede wszystkim na człowieku, który ponosi konsekwencje swoich wyborów. Zaprzecza jednak temu obraz przedstawiony choćby przez Kafkę. Na podstawie „Procesu” można więc stwierdzić, że człowiek nie zawsze decyduje o własnym losie. Czasem siły odgórne – społeczne, systemowe, metafizyczne – przejmują kontrolę, odbierając jednostce możliwość kierowania sobą i własnym życiem. W ujęciu Kafki wolność jest ograniczona, a przeznaczenie może być nieuchronne, niezależnie od ludzkich prób sprzeciwu.

Literatura nie daje zatem jednoznacznej odpowiedzi czy człowiek zawsze decyduje o swoim losie.

***

Więcej treści maturalnych – Matura od A do Z

Zobacz też Niezbędnik maturzysty

Poznaj dokładnie różne Typy studiów oferowane na polskich uczelniach.

Wybierz najlepszy dla siebie Kierunek studiów oraz uczelnię, która ma go w ofercie.

Miasta akademickie oferują szeroki wachlarz form kształcenia na studiach stacjonarnych, niestacjonarnych, on-line, hybrydowych.

Nasza Wyszukiwarka uczelni, kierunków, typów studiów ułatwi podjęcie decyzji kandydatowi na studia.

Może już teraz planujesz Studia podyplomowe? Wybór programów ze wszystkich dziedzin jest imponujący.