Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi – pytania jawne na maturę

Pytania jawne - opracowanie

Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Miasto od XIX wieku stało się jednym z najważniejszych tematów literatury realistycznej. Dynamiczny rozwój urbanizacji sprawił, że przestrzeń miejska zaczęła być postrzegana dwojako: jako miejsce nowych możliwości, rozwoju i awansu społecznego, ale także jako obszar alienacji, niesprawiedliwości i moralnego chaosu. Taką ambiwalentną wizję miasta odnajdujemy w „Lalce” Bolesława Prusa, gdzie Warszawa jawi się zarówno jako przestrzeń sprzyjająca aktywnym jednostkom, jak i jako środowisko wrogie człowiekowi wrażliwemu i idealistycznemu.

W „Lalce” miasto pełni funkcję realistycznego tła wydarzeń, ale jednocześnie staje się ważnym bohaterem zbiorowym. Warszawa Prusa to przestrzeń wyraźnie zróżnicowana społecznie. Z jednej strony mamy reprezentacyjne salony arystokracji, eleganckie sklepy i ulice, które symbolizują bogactwo, prestiż i pozorną stabilność. Z drugiej – dzielnice biedy, zaułki Powiśla i nędzne kamienice, gdzie panują głód, choroby i beznadzieja. Miasto nie jest więc jednolite – jego obraz zależy od pozycji społecznej i doświadczeń jednostki.

Dla Stanisława Wokulskiego miasto początkowo wydaje się przestrzenią przyjazną. Warszawa daje mu możliwość rozwoju, prowadzenia interesów i awansu społecznego. Dzięki pracy i przedsiębiorczości Wokulski zdobywa majątek, otwiera sklep, inwestuje w handel i nowoczesne przedsięwzięcia. Miasto sprzyja ludziom energicznym, ambitnym i otwartym na zmiany – w tym sensie jest przestrzenią postępu, zgodną z pozytywistycznymi ideałami pracy organicznej i rozwoju gospodarczego. To właśnie w mieście Wokulski realizuje swoje marzenia o samodzielności i niezależności.

Jednocześnie Prus pokazuje, że miasto bywa wobec człowieka bezwzględne. Wokulski, mimo sukcesu materialnego, doświadcza w Warszawie głębokiego osamotnienia. Arystokracja traktuje go z dystansem, nie akceptując jego pochodzenia, a mieszczaństwo często kieruje się zawiścią i interesownością. Miasto obnaża społeczne uprzedzenia, które uniemożliwiają prawdziwą integrację jednostki z otoczeniem. Wokulski boleśnie przekonuje się, że w miejskiej rzeczywistości liczą się pieniądze, konwenanse i pozory, a nie autentyczne wartości moralne.

Warszawa jest również miejscem narastających kontrastów społecznych. Prus z dużą wrażliwością ukazuje los najuboższych mieszkańców miasta – subiektów, robotników, bezdomnych i ludzi wykluczonych. Obrazy Powiśla pokazują miasto jako przestrzeń wrogą, w której słabsi są pozostawieni sami sobie. Choć Wokulski próbuje pomagać najbiedniejszym, jego działania mają charakter jednostkowy i nie są w stanie zmienić systemowych problemów miejskiej rzeczywistości. Miasto jawi się tu jako mechanizm obojętny na ludzkie cierpienie.

Istotną rolę w obrazie miasta odgrywa także perspektywa Ignacego Rzeckiego. Dla starego subiekta Warszawa jest miejscem wspomnień, przyzwyczajeń i codziennej rutyny. Rzecki czuje się w mieście względnie bezpiecznie, ale jednocześnie doświadcza wyobcowania – jego romantyczne ideały i wiara w dawny porządek nie przystają do nowoczesnej, kapitalistycznej rzeczywistości miasta. Warszawa staje się dla niego przestrzenią przemijania i samotności, w której nie ma już miejsca na dawne wartości.

Miasto w „Lalce” pełni więc funkcję demaskującą. Obnaża marzenia bohaterów, weryfikuje ich plany i ujawnia prawdziwe mechanizmy życia społecznego. Dla Wokulskiego Warszawa, która miała być przestrzenią spełnienia, staje się miejscem klęski emocjonalnej i egzystencjalnej. Jego miłość, ambicje społeczne i wiara w postęp rozbijają się o mur obojętności i klasowych podziałów. Miasto, zamiast dawać szczęście, potęguje poczucie pustki i bezsensu.

Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi – konteksty literackie

Jako kontekst literacki warto przywołać „Ziemię obiecaną” Władysława Reymonta. Łódź ukazana w tej powieści jest miastem bezwzględnym, podporządkowanym logice zysku i kapitalistycznej rywalizacji. Dla bohaterów takich jak Karol Borowiecki miasto staje się przestrzenią szans, ale okupionych utratą zasad moralnych, empatii i relacji międzyludzkich. Podobnie jak w „Lalce”, miasto sprzyja ludziom silnym i bezkompromisowym, natomiast niszczy tych, którzy próbują zachować wrażliwość i idealizm.

Również w „Przedwiośniu” Stefana Żeromskiego miasto – Warszawa i Baku – jawi się jako przestrzeń chaosu, nierówności społecznych i rozczarowania. Cezary Baryka zderza swoje marzenia o nowoczesnym świecie z brutalną rzeczywistością miejską, pełną biedy i konfliktów. Miasto nie spełnia obietnic szczęścia, lecz pogłębia bunt i niepokój bohatera.

Miasto w literaturze realistycznej jawi się jako przestrzeń głęboko ambiwalentna, łącząca w sobie możliwości rozwoju z doświadczeniem samotności i wykluczenia. „Lalka” Bolesława Prusa pokazuje, że przestrzeń miejska sprzyja ludziom przedsiębiorczym, lecz bywa bezlitosna wobec jednostek wrażliwych i idealistycznych. Ostatecznie miasto nie jest ani jednoznacznie przyjazne, ani całkowicie wrogie – jego charakter zależy od mechanizmów społecznych oraz miejsca, jakie zajmuje w nich człowiek.

***

Więcej treści maturalnych – Matura od A do Z

Zobacz też Niezbędnik maturzysty

Poznaj dokładnie różne Typy studiów oferowane na polskich uczelniach.

Wybierz najlepszy dla siebie Kierunek studiów oraz uczelnię, która ma go w ofercie.

Miasta akademickie oferują szeroki wachlarz form kształcenia na studiach stacjonarnych, niestacjonarnych, on-line, hybrydowych.

Nasza Wyszukiwarka uczelni, kierunków, typów studiów ułatwi podjęcie decyzji kandydatowi na studia.

Może już teraz planujesz Studia podyplomowe? Wybór programów ze wszystkich dziedzin jest imponujący.